Grupa partyzantów i strzelców w Valchevrière. Czerwiec 1944 r.

Home
Foyer wolności
Walki
Walki na płaskowyżu Vercors

Walki na płaskowyżu Vercors

Rozdziały

1. Wcześniej
2. Początki
3. Uczestnicy
4. Życie codzienne
5. « Szkoła nie taka jak inne »
6. Walki
7. Zmierzch
8. Dalsze losy
9. Dzień obecny

Kiedy na płaskowyżu Vercors rozpoczęły się walki z okupantem, dwudziestu pięciu uczniów, profesorów i pracowników liceum wstąpiło do Ruchu Oporu i do Francuskich Sił Wewnętrznych. Jedenastu padło na polu chwały, kiedy Niemcy tłumili bunt na płaskowyżu Vercors.

6. Czerwca 1944 r. dziesiątki amerykańskich bombowców przeleciały nad płaskowyżem Vercors, kierując się na północny zachód. Uczniowie podeszli do tego z entuzjazmem, przeczuwając coś nadzwyczajnego. Wkrótce wszyscy wiedzieli, że « Alianci wylądowali ! ». W następnych dniach pojawili się żołnierze Francuskich Sił Wewnętrznych (FFI) z bronią i z opaskami: rozpoczęło się narodowe powstanie.

13. czerwca, a następnie 15. czerwca, Niemcy zaatakowali miasteczko Saint-Nizier, zdobyli je i spalili. Do Villard-de-Lans zaczęli napływać ranni. Młode Polki naprędce zorganizowały pierwszą pomoc medyczną.

16. czerwca Niemcy wkroczyli do Villard-de-Lans, otoczyli liceum i przeprowadzili w nim rewizję. 3. lipca na płaskowyżu Vercors odrodziła się Republika francuska. 15. lipca 1944 r. odpowiedzialni za obszar Vercors ogłosili mobilizację wszystkich mężczyzn z masywu w wieku od 18-24 lat.

16. lipca, Francuskie Siły Wewnętrzne FFI weszły do budynku liceum. Partyzanci zebrali wszystkich zdolnych do walki mężczyzn na głównym placu miasteczka. Dyrektor Berger stanął na czele oddziału liczącego dwudziestu siedmiu Polaków, który wyruszył do Saint-Martin-en-Vercors.

18. lipca Polaków rozesłano na różne stanowiska. Większość udała się do Vassieux.

21. lipca, Niemcy zaatakowali Vercors. Niemieckie szybowce wylądowały w Vassieux, gdzie wymordowano cywilów i walczących. Pięciu polskich uczniów zginęło, pozostałym udało się uciec w ostatniej chwili.

26. lipca, przywódcy pokonanego Ruchu Oporu na płaskowyżu Vercors wydali rozkaz rozproszenia się oddziałów. Niemcy rozpoczęli czystkę na obszarze Vercors. W okresie od 26. lipca do końca sierpnia pięciu kolejnych profesorów i uczniów zniknęło bez śladu.

6.5.1 « Niemcy dotarli do Lans. »

Jania Lamenta, pensjonariuszka w Lans-en-Vercors, ale tutaj w Villard-de-Lans (Stowarzyszenie Pamięć Polskiego Liceum).

—Janina Lamenta, uczennica. Des Résistants polonais en Vercors. PUG, 2011.

Strzały, z początku dalekie, coraz bardziej się zbliżały. Niemcy dotarli do Lans. Kiedy stanęli na głównym placu miasteczka, obok hôtel du Col de l’Arc ustawili armatę. Żołnierze przeprowadzili rewizję w pokojach dziewcząt mieszkających w tym hotelu. Byli wśród nich Polacy z Górnego Śląska wcieleni do Wehrmachtu, teraz stacjonujący w Grenoble. Na zadawane im przez nas po polsku pytania odpowiadali starając się dodać nam otuchy.

Maria Czarlinska, uczennica – Des Résistants polonais en Vercors. PUG, 2011.

Było słychać strzały, czerwona łuna pokryła niebo, wszystko płonęło. Mieszkańcy wyprowadzali zwierzęta na drogę, do miasteczka dotarły pierwsze ofiary pożaru z węzełkami przerzuconymi przez plecy, a na głównym placu partyzanci zbierali ochotników do natychmiastowego wyruszenia na bliski front. W gmachu szkoły podstawowej urządzono prowizoryczny szpital, a my, dziewczęta z sąsiedztwa, umyłyśmy podłogi, i razem z partyzantami przygotowałyśmy łóżka dla rannych, którzy stopniowo zaczęli się pojawiać. Widziałam tylko nielicznych, bo ktoś zauważył, że jestem jeszcze zbyt młoda, żeby na to patrzeć, i kazał mi odejść.

6.5.2 « Tamtego dnia Niemcy zajęli nasze liceum. »

—Édouard Renn, uczeń. Na podstawie świadectwa przesłanego Josephowi La Picirelli w 1989 r.

Po lądowaniu Aliantów i podczas walk w Saint-Nizier od 13 do 15 czerwca, życie w polskim Liceum radykalnie się zmieniło. Uczniowie żyli w napięciu i pod presją, najstarsi rwali się do walki. Ten zapał trochę opadł po wkroczeniu Niemców do Villard-de-Lans 16 czerwca. Niemcy ścigali ukrywających się partyzantów. Tamtego dnia Niemcy zajęli nasze liceum. Około 12.00 czy 12.30 kazano nam się zgromadzić na podwórzu przed hotelem, strzeżonym przez dwa karabiny maszynowe gotowe do strzału na ewentualny rozkaz. Inni niemieccy żołnierze krążyli wśród nas, sprawdzając dokumenty. Jeden z moich kolegów, Ludwik Panek, o mało nie wpadł w tarapaty : miał śniadą cerę, ciemne włosy, i wydawał się starszy niż był naprawdę. Po kilku wyjaśnieniach wszystko wróciło do ładu.

Musieliśmy czekać cztery i pół godziny. Niemcy wszystko rewidowali, spodziewając się znaleźć broń ukrytą w szafach albo pod materacami. Naszego nowego dyrektora i równocześnie profesora matematyki, Ernesta Bergera, a także kilku innych profesorów, zabrali na przesłuchanie do merostwa, które na tę okoliczność przemianowali na Kommandanturę. Dowiedzieliśmy się później, że oficer prowadzący przesłuchanie był Austriakiem należącym do Wehrmachtu, co być może tłumaczyło jego pobłażliwość względem nas. Gdyby to był Niemiec, i w dodatku z SS, sprawy mogłyby się potoczyć inaczej. Późnym popołudniem wszyscy byli wolni.

6.5.3 « Wyruszyliśmy piechotą, żeby się połączyć z FFI (Francuskie Siły Wewnętrzne) na płaskowyżu Vercors. »

3 lipca w Saint-Martin-en-Vercors Francuskie Siły Wewnętrzne (FFI) chwyciły za broń (Muzeum Ruchu Oporu w Vassieux-en-Vercors).

—Édouard Renn, uczeń. Na podstawie świadectwa przesłanego Josephowi La Picirelli w 1989 r.

16 lipca, w momencie mobilizacji generalnej w Villard-de-Lans, kilku licealistów, którzy jeszcze nie wrócili do swoich rodzin, odpowiedziało na apel komisarza Republiki Yvesa Fargesa, szefa departamentu Drôme. Przedstawiciele wszystkich przedziałów wiekowych liceum zgromadzili się na placu ze swoimi bagażami, po czterech w szeregu, i wyruszyliśmy piechotą, żeby się połączyć z FFI (Francuskie Siły Wewnętrzne) na płaskowyżu Vercors. Przed wyruszeniem nasi przywódcy doradzili, żebyśmy wszystkie swoje rzeczy zabrali ze sobą, nie zostawiając nic na miejscu. Wszystko co miałem najcenniejsze włożyłem do dużej tyrolskiej torby. Nasza grupa opuszczająca Villard-de-Lans liczyła dwadzieścia siedem osób : dwunastu uczniów, pięciu profesorów, jednego lekarz i dziewięć osób z personelu. Wczesnym popołudniem dotarliśmy do Saint-Martin-en-Vercors .

Przeszliśmy przez komisję rewizyjną, która zadecydowała o naszych dalszych losach. Uznano nas za zbyt młodych do noszenia broni — mieliśmy między 16 a 18 lat —toteż dowódcy postanowili wysłać nas do Vassieux-en-Vercors, gdzie budowano polowe lotnisko na przyjęcie samolotów alianckich. Podzielono nas na dwie grupy : dwudziestu wyznaczono do prac w Vassieux (uczniów i ośmiu członków personelu) ; czterech profesorów i lekarza rozdzielono między Saint-Martin a Saint-Agnan. Jednego z członków personelu, Arenda, odesłano do Villard, uznając, że jest za stary do tego rodzaju działań (44 lata !). Nie wiadomo, co się stało z Markiewiczem, innym członkiem personelu.

6.5.4 « Autobus Huillier dowiózł nas do Vassieux. »

Autobus przedsiębiorstwa transportowego Huillier zniszczony przez Niemców podczas walk na płaskowyżu Vercors (Domena publiczna).

—Édouard Renn, uczeń. Na podstawie świadectwa przesłanego Josephowi La Picirelli w 1989 r.

17 lipca autobus Huillier dowiózł nas do Vassieux, gdzie były już tylko ruiny i całkowite spustoszenie. Wiele domów zburzono. Z kościoła zostały tylko cztery ściany. Nasi dowódcy podzielili nas na kilka grup.

Niektórych wyznaczono do zebrania kontenerów ze zrzutów spadochronowych z 14 lipca, zawierających broń, amunicję, opatrunki, itd.. , a inni mieli pogrzebać bydło, które spłonęło w stodołach w czasie bombardowania, jakie nastąpiło po tym zrzucie spadochronowym. Jeszcze inni mieli uprzątnąć ruiny i sprawdzić, czy ludzkie zwłoki nie zostały pod gruzami domów.

18 lipca nasi dowódcy rozdali nam łopaty i motyki, żebyśmy zasypali leje po bombach i wyrównali teren. Niektórzy z nas już się tym zajęli poprzedniego dnia. Wszyscy pracowali jak mrówki w mrowisku aż do chwili, kiedy pojawił się niemiecki samolot, który nas ostrzelał, zmuszając do przerwania pracy. Staliśmy się zbyt łatwym celem dla niemieckich samolotów, więc dowódcy zadecydowali, że pracę wykonamy w nocy zamiast w ciągu dnia. Podzielono nas na dwie grupy. Jedna miała pracować od zapadnięcia zmroku do północy, a druga-od północy aż do świtu. Pas do lądowania prezentował się coraz lepiej, przestawiliśmy słupy wysokiego napięcia. Walec drogowy pracował bez przerwy. W ciągu dnia dowódcy starali się nas zająć, jak tylko mogli.

19 lipca rano samoloty niemieckie pojawiły się znowu, siejąc panikę i burząc poczucie bezpieczeństwa. Należało jeszcze zebrać kilka kontenerów, niektóre z nich otworzyły się lądując na ziemi. Zawierały przede wszystkim strzelby angielskie typu Brem i pistolety maszynowe typu Sten; kilka miesięcy później miałem okazję używać takiej samej broni w Anglii. Bardzo chciałem znaleźć rewolwer, żeby mieć jakąś własną broń.

20 lipca wieczorem pas do lądowania był właściwie gotowy, wszyscy mieliśmy poczucie dobrze spełnionego obowiązku. Wyobrażaliśmy sobie lądowanie samolotów alianckich. My, licealiści, czuliśmy pewną wyższość nad innymi, bo przecież znaliśmy angielski. Przez chwilę myślałem nawet, że dowódcy powinni nas wysłać do Vassieux, gdzie moglibyśmy się przydać z naszą znajomością angielskiego. W myślach powtarzałem wszystko, czego nauczyłem się po angielsku przez sześć lat, i to mi dodawało sił do pracy. Kładliśmy się spać z pełną ufnością w to, co miał nam przynieść następny dzień.

6.5.5 « Było to pełne zaskoczenie. »

Szybowce DFS 230, które wylądowały na północ od Vassieux, w Jossaud albo w la Mure. Szybowce szturmowe DFS 230 właściwie nie wykorzystały pasa do lądowania przygotowanego przez Ruch Oporu na przyjęcie Aliantów (Muzeum Ruchu Oporu w Vassieux).

—Édouard Renn, uczeń. Na podstawie świadectwa przesłanego Josephowi La Picirelli w 1989 r.

Rankiem 21 lipca, jeszcze przed śniadaniem, nasz szef kuchni poprosił mnie o zebranie ekipy do obrania worka ziemniaków na południowy posiłek. Poprosiłem o pomoc czterech kolegów z liceum. Rozłożyliśmy robotę na dworze, ubrani tylko w spodnie i koszule. Byli tam Jerzy Delingier, Leon Pawłowski, Józef Zglinicki i, o ile dobrze pamiętam,Witold Nowak. Dlaczego wymieniam te nazwiska ? Bo wszyscy ci chłopcy zginęli kilka minut po rozpoczęciu ataku.

Nagle w oddali dał się słyszeć warkot nadlatujących samolotów. Znałem dobrze ten odgłos silników samolotowych, bo do września 1942 r. mieszkałem w Lyonie, i codziennie niemieckie samoloty przelatywały nad domem moich rodziców. Dorniery wydawały charakterystyczny odgłos. Ze wszystkich stron rozległy się okrzyki « Amerykanie ! Amerykanie ! » Ledwo zdążyłem powiedzieć: « Nie wydaje mi się, to raczej odgłos niemieckich samolotów », a już niemieckie myśliwce towarzyszące bombowcom były nad nami, a z nimi ich czarne krzyże, i ostrzeliwały nas z wszelkiego rodzaju broni, siejąc postrach i śmierć.

Przez ten czas szybowce, ciągnięte przez bombowce, miały czas się od nich odczepić, i po kilku chwilach zawieszenia w powietrzu, prawie pionowo wylądowały na wybranych obiektach. Niektóre miały spadochrony, spowalniające ich zawrotne opuszczanie się w dół. Bombowce, już bez szybowców, ponownie zaczęły zrzucać na miasteczko swoje niszczące, śmiercionośne bomby. W mgnieniu oka wszystko stanęło w ogniu i zapanował chaos nie do opisania.

Było to pełne zaskoczenie. Zewsząd padały rozkazy. Kiedy pierwsze samoloty przeleciały nad naszymi głowami, Georgette Enjalbert, żona pielęgniarza, dała mi znak, żebym szedł za nią. Pobiegłem więc w kierunku tartaku Marcel, a moi koledzy poszli w przeciwną stronę, do pasu do lądowania, gdzie już wylądował pierwszy szybowiec.

6.5.6 « Zmasakrowane ciała kolegów z mojej klasy. »

Sporządzony przez notariusza Masela spis zmasakrowanych polskich uczniów (Domena publiczna).

—Marian Liber, uczeń. Des Résistants polonais en Vercors. PUG, 2011.

Tej nocy jak zwykle pracowałem z członkiem francuskiego Ruchu Oporu, Léonem Rollandem o przezwisku Lolo. Po powrocie do bazy, wczesnym rankiem, rozciągnęliśmy się na słomie.

Jak tylko usłyszeliśmy pierwsze wybuchy bomb, wybiegliśmy na zewnątrz i ukryliśmy się za murem. Widzieliśmy samoloty ciągnące szybowce, które spuściły się na nas prawie pionowo. Jeden z nich się rozbił z potwornym hukiem. Lolo krzyknął do mnie : « Teraz biegnij za mną ! » Przebiegliśmy przez miasteczko. Ciągle mam przed oczami zmasakrowane ciała moich kolegów z klasy, Delingiera i Zglinickiego, żywy, trwały obraz, którego nie mogę zapomnieć. Dotarliśmy do Pouyettes, chcąc się ukryć w grocie skalnej nad urwiskiem. Ale już zabrakło dla nas miejsca. Ukryliśmy się więc kilka metrów dalej, w krzakach, w dole wypełnionym wodą.

6.5.7 « Uciekliśmy w kierunku Pas du Pré. »

Kazimierz Siebeneichen, drugi od lewej, z tak dobrze sobie znanymi górami w tle (Stowarzyszenie Pamięć Polskiego Liceum).

—Kazimierz Siebeneichen, uczeń. Świadectwo z 18 marca 1979 r., przesłane Lucjanowi Owczarkowi, byłemu uczniowi, który wówczas pełnił funkcję przewodniczącego Stowarzyszenia Pamięci Polskiego Liceum w Villard-de-Lans.

Musieliśmy się schronić przed bombami, weszliśmy więc do jamy skalnej, która jednak bardzo szybko zmieniła się w przepełnioną wannę, bo przez większość dnia padał deszcz. Otaczali nas Niemcy. Dopiero pod osłoną nocy udało nam się przekraść do lasu. Nie było to najlepsze rozwiązanie, bo pożary i tak rozświetlały ciemności nocy, a poza tym Niemcy, jak tylko zauważyli jakiś podejrzany ruch, wysyłali w tym kierunku rakiety świetlne, i wszystko stawało się widoczne jak w biały dzień. Uciekliśmy w stronę Pas du Pré.

22 lipca rano natknęliśmy się na oddział partyzantów, którzy w miarę swoich możliwości udzielili nam pomocy. Następnie ruszyliśmy do Saint-Agnan, gdzie spotkaliśmy dyrektora liceum, Ernesta Bergera, a także dyrektora naszego internatu, Tadeusza Steffena. Obaj trzymali straż przed magazynem należącym do partyzantów. Jeden miał karabin maszynowy, drugi strzelbę. Ruszyliśmy do Saint-Martin, gdzie zatrzymaliśmy się w tym samym gospodarstwie, w którym spędziliśmy noc z 16 na 17 lipca. Później dołączyli do nas Marian Liber, Michał Andryiński i Michał Dusza, nasz nauczyciel historii, a następnego dnia-jeszcze siedmiu innych członków personelu liceum. Dotarł do nas również Zdzisław Hernik, który pomógł nam zdobyć trochę żywności. Wtedy po raz ostatni widziałem go żywego.

23 lipca wieczorem stanąłem na czele pięcioosobowej grupy. Dobrze znałem te góry. Byliśmy u kresu sił, źle wyposażeni, bez wody. Zostało nam jeszcze trochę sabaudzkiego sera, zjełczałe masło, i okruchy amerykańskich sucharów. Ponieważ noce już zdarzały się chłodne, kostnieliśmy z zimna. Dnie za to były upalne. Niemieckie samoloty nie przestawały nas nękać ciągłym ostrzałem, niemieckie patrole przeczesywały góry : nie byliśmy bezpieczni.

Potrzebowaliśmy aż dwóch dni, żeby dotrzeć do szałasu blisko szczytu Grande Moucherolle. 28 lipca zeszliśmy do Villard, starając się omijać Niemców.

6.5.8 « Co się stało z pozostałymi Polakami ? »

16 września 1944 r. — Na cmentarzu w Villard-de-Lans polscy i francuscy żołnierze złożyli hołd poległym w walkach na płaskowyżu Vercors (Stowarzyszenie Pamięć Polskiego Liceum).

—Stéphane Malbos. Des Résistants polonais en Vercors. PUG, 2011.

Co się stało z pozostałymi Polakami ? Nie wiadomo, jak członkowie personelu dotarli do Villard-de-Lans poza tym, że pięciu z nich — w tym jeden ranny (Władysław Markiewicz) — 21 lipca schronili się w okolicach Saint-Agnan, później w Saint-Martin. Eugeniusz Zieliński, wysłany w góry, jak mówiono żartobliwie, na poszukiwanie amerykańskich mundurów, na kilka dni znalazł schronienie w jakimś gospodarstwie. Wrócił do Villard-de-Lans na początku sierpnia.

Jimmy Hernik, po wydarzeniach w Vassieux, Valchevrière i ukrywaniu się w grocie Luire, 25 lipca dowiedział się o rozwiązaniu swojego oddziału. Edward Renn : « Po rozwiązaniu jego oddziału, rozbitego przez wroga pod Valchevrière, Jimmy znalazł stare cywilne ubrania. Chciał, żeby go wzięto za miejscowego wieśniaka, ale jego wysoki wzrost, jego okazałość, wypielęgnowanie dłonie, a także skórzane buty narciarskie (prezent od narzeczonej) musiały go zdradzić. » Jimmy ukrywał się w gospodarstwie w pobliżu Autrans i dalej brał udział w walkach. 29 lipca został aresztowany przez Niemców, a następnie rozstrzelany w Éperouses razem z dwoma innymi mieszkańcami Autrans.

Ludwik Wilk nie opuścił okolic na północ od Vercors, gdzie walczył niedaleko Autrans, między Écouges a Gèves. Pewnego wieczoru, pod koniec lipca, jego kompania ukrywała się niedaleko Pont-Chabert. Ludwik na kilka minut opuścił swoje stanowisko strzeleckie. Kiedy wracał, jeden z kolegów partyzantów nie rozpoznał go i zastrzelił. W uznaniu dla jego zasług i odwagi komendant Filip przypiął do ubrania nieżyjącego żołnierza swoje własne polskie odznaczenie Orła Białego, przyznane mu za odwagę w czasie walk na Śląsku w 1920 r.

Profesorowie Gerhardt i Harwas, a także doktor Welfle, dostali przydział do szpitala polowego, stacjonującego w Saint-Martin. W nocy z 21 na 22 lipca postanowiono przewieźć rannych do Die. Milicja zatrzymała konwój i oddała go w ręce Gestapo. Kazimierz Gerhardt i Jan Harwas byli wśród zatrzymanych. Internowano ich w Fort-Montluc, niedaleko Lyonu. Znaleźli się w grupie stu piętnastu zatrzymanych, których rozstrzelano w Bron między 17 a 21 sierpnia. Ślad po doktorze Tadeuszu Welfle’u zaginął. Może próbował przedrzeć się przez linie niemieckie? Welfle zniknął w mroku tamtych czasów…

6.4W zawierusze dziejowej

Wyzwolenie6.6