Ognisko wolności

Francja i Polska przez wieki rozwijały między sobą szczególne, przyjazne kontakty. W XIX w. Polscy uchodźcy polityczni chętnie szukali schronienia we Francji, ojczyźnie praw człowieka. W Paryżu założono Szkołę Narodową Polską. Od 1920 r. Francja przyjęła około pół miliona polskich imigrantów, głównie górników i robotników rolnych. Szkoła paryska przestała istnieć. Należało założyć ją ponownie, ale jak i gdzie ?

Niemcy napadły na Polskę, później na Francję. Pierwsze polskie liceum zamierzano utworzyć w Amiens, przez rok istniało ono w Paryżu. Polacy nie pogodzili się z klęską: należało dalej walczyć i zająć się uchodźcami. Wśród nich było wielu młodych-i starszych-którym trzeba było umożliwić dalszą naukę. Nowe polskie liceum powstało w Villard-de-Lans. Opiekę nad nim przejął Polski Czerwony Krzyż.

Około ośmiuset uczniów, profesorów i pracowników pochodzących z Francji lub z Polski, kolejno tworzyło społeczność liceum. Profesorowie byli raczej młodzi i okazali się doskonałymi specjalistami. Pierwszymi uczniami byli głównie zdemobilizowani żołnierze, uciekinierzy z obozów jenieckich i uchodźcy wojenni. Do grupy dołączyło także kilkoro młodych z przedwojennej emigracji, pochodzących z tego regionu albo z okręgów górniczych całej Francji.

Programy szkolne opracowano w oparciu o programy szkół polskich, ale dostosowano je do realiów francuskich ; « Matura » kończąca cykl nauczania odpowiadała maturze francuskiej, umożliwiając wstęp na uniwersytet i do wojskowych szkół oficerskich. W celu poprawy warunków życia codziennego wynajęto gospodarstwo o powierzchni dwunastu hektarów, gdzie uczniowie brali udział w pracach polowych. Liceum prowadziło także ożywioną działalność kulturalną, przyczyniając się do zachowania i rozpowszechniania polskiej kultury.

Liceum było miejscem odnowy moralnej, intelektualnej, duchowej, patriotycznej i humanistycznej. Poza tym liceum było szkołą z charakterem. Ścisłe zasady regulujące życie codzienne wynikały z dyscypliny nieodzownej przy wcielaniu w życie ideałów patriotycznych. Na początku między wspólnotą francuską a polską panowała pewna nieufność, ale wszyscy dzielili trudne warunki życia. Z czasem nieufność ustąpiła miejsca ciekawości, a później sympatii i wzajemnemu szacunkowi.

Już jesienią 1940 r. młodzież i dorośli, dziewczęta i chłopcy, podejmowali działania w «Ruchu Oporu », jeszcze zanim ta nazwa powstała. Brali udział w działaniach organizacji polskich (POWN) i francuskich, pomagali ochotnikom chcącym wstąpić do polskiej Armii w przedostaniu się przez Pireneje, a następnie do Wielkiej Brytanii. Pośród zawieruchy lat 1943 i 1944, na płaskowyżu Vercors, w Normandii i w innych miejscach wywózki i walki pochłonęły wiele ofiar.

Polskie liceum w wolnej Francji miało sytuację mniej więcej unormowaną, ale radość z odzyskania wolności tłumiło utworzenie w Polsce rządu pozostającego pod kontrolą ZSRR. W czerwcu 1946 r. Liceum przeszło pod zarząd nowej władzy i zostało zamknięte w atmosferze całkowitej bezradności. Uczniowie i profesorowie rozproszyli się. Czy należało wrócić do kraju i służyć mu nawet pod jarzmem komunizmu, czy też rozpoczynać życie od nowa gdzie indziej ?

Każdy wybrał swoją drogę gdzie indziej w Polsce, we Francji, w Wielkiej Brytanii, w Australii, w Stanach Zjednoczonych albo w jeszcze innym miejscu, drogę na zawsze naznaczoną wspólnie przeżytą historią i tymi samymi wyznawanymi wartościami. Od 1976 r. Członkowie dawnej społeczności licealnej regularnie co rok spotykają się w Villard-de-Lans, żeby wspominać i budować pamięć tamtych wyjątkowych lat. Między sobą zawsze nazywać się będą Villardczykami.

Odsłonięcie tablicy pamiątkowej w 1976 r. na ścianie hôtel du Parc et du Château było pierwszym z wielu działań mających na celu budowanie pamięci ogniska wolności, jakim się stało polskie liceum im. Cypriana Norwida. Ta pamięć wpisała się w krajobraz miejski, przetrwała także w książkach i filmach. Na różnych wystawach i konferencjach uczczono tych Villardczykow, którzy walczyli o wolność.